Bir şehri tanımak, bir medeniyeti anlamak ve kendini yeniden keşfetmek…
Bugün Yeni Dünya Vakfı ve YTB iş birliğiyle düzenlenen Yurtdışı Akademileri programında, dünyanın farklı coğrafyalarından ülkemize gelen uluslararası öğrencilerle İstanbul üzerine hasbihal ettik.
Konumuz İstanbul’du ama aslında konuştuğumuz mesele bir şehirden çok daha fazlasıydı. İnsan, mekân, zaman, tarih, kültür, medeniyet ve bütün bunlar arasında kurduğumuz bağlar üzerine düşünmeye çalıştık.
İstanbul’da yaşamak başka, İstanbul’u yaşamak ve anlamak bambaşka bir şey.
Bir şehirde bulunmak, o şehirde yaşadığımız anlamına gelmeyebilir. Yıllarca İstanbul’da kalıp İstanbul’a hiç dokunmadan, onun ruhuyla tanışmadan, hafızasına nüfuz etmeden ayrılmak mümkündür. Oysa birkaç yıl içinde bu şehrin sokaklarını, insanlarını, tarihini, kültürünü ve medeniyet birikimini tanıyarak ömür boyu taşınacak bir kazanım elde etmek de mümkündür.
İstanbul’u çoğu zaman Doğu ile Batı arasında bir köprü olarak tarif ediyoruz. Bu tanımı eksik bulduğumu ifade ettim. Çünkü köprü, iki tarafı birbirine bağlayan ve üzerinden geçilen bir yapıdır. İstanbul ise yalnızca geçilen değil, kalınan, yaşanılan, üretilen ve dünyaya değer sunan bir merkezdir.
Roma’nın, Bizans’ın, Osmanlı’nın ve Cumhuriyet’in izlerini aynı şehirde taşıyan; Asya ile Avrupa’yı, geçmiş ile geleceği, gelenek ile modernliği kendi bünyesinde buluşturan büyük bir medeniyet havzasıdır İstanbul.
İstanbul, dünyanın bir özeti olduğu kadar, dünyaya söz söyleyen bir şehirdir.
İstanbul üzerine düşünen büyük isimleri de hatırladık. Yahya Kemal’in tarih, estetik ve medeniyet şuuru; Ahmet Hamdi Tanpınar’ın zaman, hafıza ve değişim üzerinden kurduğu şehir tasavvuru; Ahmet Yüksel Özemre’nin Üsküdar merkezli irfan, edep ve insan terbiyesi anlayışı; Sadettin Ökten Hocamızın medeniyet tasavvuruyla şehir arasındaki ilişkiye dair düşünceleri ve merhum Haluk Dursun Hocamızın İstanbul’u yaşayarak öğrenmeye dair ısrarlı çağrısı…
Her biri İstanbul’un farklı bir cephesini anlatır. Fakat bu yaklaşımların buluştuğu ortak bir hakikat vardır: Şehir yalnızca binalardan, yollardan, meydanlardan ve tarihî eserlerden ibaret değildir. Şehri şehir yapan, insanın ona yüklediği mana ve onunla kurduğu ilişkidir.
Medeniyet de biraz böyledir. Sadece geçmişte inşa edilmiş ihtişamlı eserler değil; bugün yaşayan insanın davranışlarında, konuşmasında, komşuluğunda, nezaketinde, mimarisinde ve gündelik hayatında karşılık bulan bir bütündür.
Sohbetimizde Suudi Arabistanlı bir iş insanının, çocuklarını neden her yaz uzun süreliğine İstanbul’a getirdiğine dair hatırasını da paylaştım. Mekke ve Medine’nin mukaddes beldeler olarak taşıdığı eşsiz değeri ifade ederken, İslam medeniyetinin mimari, kültür, estetik ve gündelik hayat içerisindeki somut tezahürlerini çocuklarına İstanbul’da gösterebildiğini anlatıyordu.
Bu örnek, İstanbul’un neden yalnızca tarihî bir şehir değil, yaşayan bir medeniyet tecrübesi olduğunu da gösteriyor.
Genç kardeşlerimize özellikle bir hususun altını çizdim:
Üniversite eğitiminizi yurt ile kampüs arasına sıkıştırmayın.
Bir şehri anlamak için onu yürümek, sokaklarına girmek, insanlarıyla tanışmak, çarşısında dolaşmak, esnafıyla selamlaşmak, camilerinde oturmak, kütüphanelerinde vakit geçirmek gerekir.
Süleymaniye’de bir külliyenin hangi medeniyet fikrinden doğduğunu, Eyüpsultan’da bir şehrin manevi hafızasının nasıl yaşadığını, Üsküdar’da şehir edebinin ve zarafetinin hangi davranışlarla korunduğunu, Boğaziçi’nde tabiatla insanın nasıl buluştuğunu anlamaya çalışmak gerekir.
Suriçi’ni, Haliç’i, Eyüpsultan’ı, Üsküdar’ı ve Boğaziçi’ni tanımadan İstanbul’u tanıdığımızı söyleyemeyiz. Elbette İstanbul’u anlamak, onun beslendiği Bursa’yı, Edirne’yi, Konya’yı ve Anadolu’nun diğer şehirlerini tanımayı da gerektirir.
Çünkü medeniyetler tek bir merkezde doğup gelişmez. Şehirler, insanlar, fikirler, yollar ve hatıralar arasında kurulan ilişkilerle şekillenir.
Burada üzerinde durduğum bir başka mesele de bağlantısallık oldu. İnsanı çevresinden, bugünü geçmişinden, şehri medeniyetinden, bilgiyi hikmetten ayrı düşünemeyiz. Her şeyin birbirinden etkilendiği bu büyük bütünlük içerisinde asıl mesele, ilişkilerimizi hangi mana, değer ve istikamet üzerine kurduğumuzdur.
Bir şehrin hafızası ile insanın hafızası, bir medeniyetin birikimi ile gencin geleceği birbirinden bağımsız değildir.
Şehir bize yalnızca bilgi kazandırmaz; aynı zamanda bir bakış, bir davranış, bir edep ve bir aidiyet kazandırır.
İstanbullu olmak da sadece burada doğmuş olmak değildir. Farklılıklarla birlikte yaşayabilmek, insanlara saygı göstermek, bulunduğumuz mekâna özen göstermek, nezaketi ve zarafeti gündelik hayatın parçası haline getirmektir. İstanbulluluk biraz da bir şehir terbiyesidir.
Dünyanın farklı ülkelerinden gelen gençlerimizin İstanbul’da bulunmasını bu bakımdan çok kıymetli görüyorum. Her biri kendi ülkesinin dilini, kültürünü, hafızasını ve tecrübesini beraberinde getiriyor. Burada yalnızca Türkiye’yi tanımıyor, birbirlerini de tanıyorlar. Yeni dostluklar, fikrî ilişkiler ve geleceğe uzanacak bağlar kuruyorlar.
Bunun için sivil toplum kuruluşlarında bulunmalarını, sosyal ve kültürel faaliyetlere katılmalarını, düşünce dünyalarını zenginleştirmelerini ve hayatın içinde olmalarını özellikle tavsiye ettim.
Şam’daki dil öğrenme tecrübemden de hareketle, bir dili yalnızca kitaplardan değil, o dilin konuşulduğu sokaklardan ve insanlardan öğrendiğimizi hatırlattım. Şehirle kurulan ilişki de böyledir. Yaşanmayan bilgi zamanla unutulur; hayatın içinde edinilen tecrübe ise insanın bir parçası olur.
Bütün bunlar bizi yeniden insanın kendisine getiriyor.
Nereden geldik, neredeyiz, nereye gidiyoruz? Bulunduğumuz şehirle, yaşadığımız zamanla ve beraber olduğumuz insanlarla nasıl bir ilişki kuruyoruz? Bütün bu tecrübeler bizi nasıl bir insana dönüştürüyor?
Tefekkür etmeden hareket etmek de, harekete dönüşmeyen bir tefekkürle yetinmek de eksiktir. Mesele, düşündüğümüzü hayatın içinde karşılık bulacak bir gayrete dönüştürmek ve bu gayreti doğru bir istikametle buluşturmaktır.
İstanbul, bütün bu soruları yeniden sormamız için büyük bir imkân sunuyor.
Arzumuz, dünyanın farklı coğrafyalarından gelen genç kardeşlerimizin ülkelerine yalnızca bir diploma ile değil; İstanbul’un tarihinden, medeniyetinden, insanından ve irfanından beslenmiş bir birikimle dönmeleridir. Kendi kökleriyle bağlarını kuvvetlendirirken dünyayla daha sahici ilişkiler kurmalarıdır.
Bu güzel buluşmaya vesile olan Yeni Dünya Vakfı’na, YTB’ye, emeği geçenlere ve sohbetimize iştirak eden genç kardeşlerimize teşekkür ediyorum.
Bir şehri tanımak için gezmek, anlamak için okumak, yaşamak için insanına dokunmak gerekir.
Ve belki de en önemlisi, bütün bunların bize ne söylediği üzerine tefekkür etmek…